21.8 Kelime türetme: ön ekler ve son ekler

Olumsuzluk ön ekleri

En sık kullanılan grup. Hangi ön ekin geldiği kelimeye özel ve ezber — ama eğilimler var.

in- ailesi sesli uyumuna göre değişiyor: impossible (p), irregular (r), illegal (l). Türkçedeki ünlü uyumuna benzer bir mantık — sesi kolaylaştırmak için.

• un-: unhappy, unusual, unfair, unable, unlikely, unnecessary

  En yaygın.

• in-: incorrect, invisible, informal, incomplete

• im- (m, p önünde): impossible, impatient, impolite

• ir- (r önünde): irregular, irrelevant, irresponsible

• il- (l önünde): illegal, illogical

• dis-: disagree, dishonest, dislike, disappear

• unpossible

  impossible

  Ön ek kelimeye özel; tahmin her zaman tutmuyor.

Diğer ön ekler

Anlamı değiştiren, olumsuzluk dışındaki ön ekler. Bunlar anlamı tahmin edilebilir kılıyor.

• re- = tekrar: rewrite, rebuild, rethink, reopen

• over- = fazla: overcook, overwork, oversleep, overpriced

• under- = az: underpaid, undercooked, underestimate

• mis- = yanlış: misunderstand, mishear, misspell

• pre- = önce: preview, prepaid, prehistoric

• ex- = eski: ex-wife, ex-president

• self- = kendi: self-employed, self-taught, self-confident

İsim yapan son ekler

Fiil ya da sıfattan isim üretiyorlar. Resmi yazıda çok geçiyorlar.

• -tion / -sion: decide → decision, inform → information, discuss → discussion

• -ment: develop → development, agree → agreement, improve → improvement

• -ness: happy → happiness, dark → darkness, kind → kindness

• -ity: able → ability, possible → possibility, responsible → responsibility

• -ance / -ence: perform → performance, differ → difference

• -er / -or / -ist: teach → teacher, act → actor, art → artist

  Kişi yapıyor.

• -ship / -hood: friend → friendship, child → childhood

Sıfat yapan son ekler

İsim ya da fiilden sıfat üretiyorlar. Hangisinin geldiği ezber ama grup grup öğrenilebiliyor.

-ful ve -less çifti Türkçedeki -li / -siz çiftinin tam karşılığı: careful = dikkatli, careless = dikkatsiz. Bu eşleşme bir kökten iki kelime kazandırıyor ve sezgi doğru çalışıyor.

• -ful = dolu: careful, useful, helpful, beautiful, successful

• -less = -siz: careless, useless, homeless, endless

• -able / -ible = -ebilir: comfortable, reliable, possible, responsible

• -ive: create → creative, attract → attractive, effect → effective

• -al: nature → natural, person → personal, music → musical

• -ous: danger → dangerous, fame → famous, nerve → nervous

• -y: cloud → cloudy, sun → sunny, noise → noisy

Fiil ve zarf yapanlar

Daha az çeşitli ama sık kullanılıyorlar.

• -ise / -ize = fiil: modern → modernise, apology → apologise

• -en = fiil: wide → widen, short → shorten, strong → strengthen

• -ly = zarf: careful → carefully, quick → quickly (12.2)

• -ify = fiil: simple → simplify, class → classify

Cümlede hangi biçim gerekiyor

Bu, türetmenin en pratik kullanımı: boşluğa hangi tür kelime gerektiğini bulup eki ona göre seçmek.

• She did it very ___ (care) → carefully

  Fiili anlatıyor → zarf.

• She's a very ___ driver (care) → careful

  İsmi anlatıyor → sıfat.

• He drives without ___ (care) → care

  Edattan sonra → isim.

• His ___ caused the accident (care) → carelessness

  Özne → isim.

• Soru sırası: bu boşluk isim mi, sıfat mı, zarf mı, fiil mi?

Vurgu kayması

Son ek eklenince vurgu yeri değişiyor. Bu, telaffuzda en çok fark edilen şey.

• PHOtograph → phoTOgrapher → photoGRAPHic

• ECOnomy → ecoNOMic

• POssible → possiBIlity

• deCIDE → deCIsion

  Burada değişmiyor.

• -tion, -ity, -ic ekleri vurguyu kendilerinden hemen önceye çekiyor.

Nasıl çalışılır

Kelimeyi tek başına değil, ailesiyle öğrenmek. Kelime kartına ailenin tamamını yazmak en verimli yol.

• decide / decision / decisive — üçünü birlikte karta yaz.

• success / successful / successfully / succeed

• Bilmediğin bir kelimede önce kökü ara: "unreliable" → rely.

• Bir ön ek öğrendiğinde onu tanıdığın kelimelerde dene: over-, mis-, re-.